Etika dan Hak Cipta: Siapa Sebenarnya Punya Hasil Kerja AI?

AI boleh menghasilkan gambar, artikel dan suara dalam beberapa saat. Selepas itu datang soalan yang lebih rumit: siapa sebenarnya pemilik hasil kerja itu, dan apa yang boleh kita buat dengannya. Bagi peniaga kecil, guru atau pekerja pejabat yang menggunakan AI setiap hari, jawapan kepada soalan ini bukan perkara akademik semata-mata. Ia menentukan sama ada kandungan yang kita terbitkan selamat atau berisiko.

Di Malaysia, undang-undang utama yang mengawal perkara ini masih Akta Hak Cipta 1987 (Akta 332). Satu kajian yang diterbitkan dalam International Journal of Research and Innovation in Social Science mendapati Malaysia belum mempunyai peruntukan khusus bagi kandungan yang dijana oleh AI. Persoalan siapa pencipta, sama ada karya itu cukup asli, dan siapa pemiliknya masih belum dijawab oleh mahkamah. Ini bermakna tiada jawapan hitam putih, dan sesiapa yang berurusan dengan kandungan jana AI perlu berhati-hati.

Perbadanan Harta Intelek Malaysia (MyIPO) menerangkan dua syarat asas untuk sesuatu karya dilindungi: usaha yang mencukupi telah dibuat untuk menjadikannya asli, dan karya itu telah ditulis, direkodkan atau dikurangkan kepada bentuk material. Idea, prosedur, kaedah operasi dan konsep matematik tidak dilindungi. Bagi karya sastera, seni dan muzik, perlindungan berkuat kuasa sepanjang hayat penulis dan lima puluh tahun selepas kematiannya. Penulis juga mengekalkan hak moral, iaitu hak untuk diiktiraf dan hak membantah tindakan yang menjejaskan reputasinya.

Dalam praktik, kuncinya ialah sumbangan manusia. Jika kita hanya menaip satu ayat lalu menerima bulat-bulat apa yang keluar, sukar untuk menunjukkan usaha asli kita. Tetapi jika kita memberi arahan terperinci, memilih draf, menyunting ayat, membetulkan fakta dan menyusun semula bahagian, kita ada jejak kerja yang boleh ditunjukkan. Sebab itu simpan prompt asal, draf pertama dan versi akhir. Rekod itu bukan sekadar disiplin kerja, ia bukti bahawa manusia berada dalam gelung.

Malaysia juga ada garis panduan etika. Pada September 2024, MOSTI melancarkan Garis Panduan Kebangsaan bagi Tadbir Urus dan Etika AI, yang dikenali sebagai AIGE. Sifatnya sukarela. Ia menggariskan tujuh prinsip: keadilan; kebolehpercayaan, keselamatan dan kawalan; privasi dan keselamatan data; keterangkuman; ketelusan; akauntabiliti; serta manfaat kepada manusia. Bagi pengguna biasa, tiga prinsip paling mudah dipegang ialah ketelusan, iaitu beritahu pembaca bila AI digunakan; akauntabiliti, iaitu kita yang bertanggungjawab atas apa yang disiarkan; dan keadilan, iaitu jangan biarkan AI membuat kesimpulan yang memihak kepada satu pihak sahaja.

Empat tabiat kecil mengurangkan risiko. Pertama, jangan muat naik bahan yang bukan milik kita ke dalam alat AI, termasuk buku berbayar, templat komersial, gambar berhak cipta atau dokumen pelanggan. Kedua, jangan minta AI meniru gaya artis yang masih hidup atau meniru logo dan identiti jenama lain. Ketiga, baca syarat perkhidmatan alat itu untuk tahu siapa memegang output dan sama ada penggunaan komersial dibenarkan. Keempat, nyatakan penggunaan AI kepada pembaca, sekurang-kurangnya satu baris kecil di hujung pos.

Contoh mudah di homestay. AI sangat berguna untuk menulis draf deskripsi bilik, menjawab soalan lazim tetamu dan menyiapkan kapsyen media sosial. Tetapi gambar bilik mesti gambar sebenar, bukan gambar jana AI yang kelihatan lebih cantik daripada keadaan sebenar. Menayangkan bilik yang tidak wujud bukan isu hak cipta semata-mata, ia isu kejujuran kepada tetamu. Begitu juga dengan ulasan pelanggan: jangan minta AI menghasilkan testimoni. Tulis semula pengalaman sebenar dalam ayat sendiri, dan dapatkan kebenaran tetamu sebelum menyiarkannya.

Sebelum menerbitkan apa-apa yang dibantu AI, jalankan semakan lima langkah ini. Satu, senaraikan bahan masuk dan pastikan semuanya milik anda atau berlesen. Dua, semak syarat alat untuk hak penggunaan komersial. Tiga, simpan prompt dan draf suntingan sebagai bukti usaha manusia. Empat, bandingkan hasil dengan karya yang dikenali dalam bidang anda; jika terlalu mirip, ubah atau jangan guna. Lima, tambah nota pendedahan AI pada kandungan yang diterbitkan. Semakan ini mengambil masa kurang sepuluh minit tetapi menyelamatkan reputasi.

Saya peniaga homestay kecil dan akan terbit lima pos media sosial dengan bantuan AI. Untuk setiap pos, senaraikan: (1) bahagian yang wajib saya tulis sendiri kerana ia melibatkan fakta sebenar, (2) bahan yang berisiko melanggar hak cipta jika saya ambil dari internet, (3) satu ayat pendedahan bahawa AI membantu penyuntingan. Jangan reka testimoni, harga atau nombor telefon.

Kesimpulannya, AI ialah alat, bukan pemilik. Undang-undang Malaysia masih mencari bentuk dalam hal kandungan jana AI, jadi tanggungjawab terletak pada orang yang menekan butang terbit. Guna AI untuk mempercepatkan kerja, tetapi kekalkan bahan sendiri, jejak suntingan dan kejujuran kepada pembaca. Dalam tempoh undang-undang belum jelas, amalan berhati-hati itulah pelindung terbaik.